Założenia projektu

I’ve seen my death to projekt multimedialnej instalacji – pracy opowiadającej o doświadczeniu nieobecności. Projekt Zuzanny Janin jest próbą zobrazowania najbardziej uniwersalnych pytań nurtujących człowieka. Co oznacza fakt odejścia istoty ludzkiej? Jakie są tego faktu konsekwencje? Jaki ślad zostawia osoba, której już nie ma? Jak wygląda świat, w którym jesteśmy nieobecni? Doświadczenie nieobecności w świecie ma charakter paradoksalny. Myśl o nim towarzyszy człowiekowi przez całe życie, a przecież z natury rzeczy jest to doświadczenie nam niedostępne. Siła sztuki polega jednak na zdolności do przekraczania paradoksów poznania – przybliżania nam doświadczeń niedostępnych. Zuzanna Janin kreuje przestrzeń wyobraźni i medytacji o śmierci – przestrzeń symulacji niemożliwego – przeżycia nieobecności.

Wpisując się w tradycję artystycznych rozważań o śmierci, Zuzanna Janin przyjmuje szczególna perspektywę – subiektywną i osobistą, a zarazem ukazującą temat w kontekście współczesnej kultury i wrażliwości. W centrum zainteresowań artystki znajduje się śmierć jako wydarzenie społeczne. Artystka bada sposób w jaki osoba, która odeszła, istnieje w pamięci bliskich. Przygląda się ceremoniom i rytuałom związanym ze nieobecnym. Ukazuje funkcjonujące w społecznej wyobraźni obrazy śmierci. Analizuje śmierć jako fakt medialny.

W epoce, w której media wkraczają w każdą dziedzinę życia, śmierć nie jest wyjątkiem. Drukowane w gazetach nekrologii, zapisy wideo, pamiątkowe fotografie, składają się na współczesną ikonografię śmierci, która zyskuje w ten sposób swój, nowy, publiczny i medialny wymiar.

I’ve seen my death to konstelacja filmów wideo, fotografii i tekstów składających się na obraz osoby, która odeszła. Narracja pracy budowana jest z perspektywy fikcyjnego bohatera, porte-parole autorki. Bohater pracy ogląda niemożliwe: świat po swojej śmierci. Dzięki subiektywnemu charakterowi narracji, widz znajduje się w pozycji narratora i może utożsamić się z jego doświadczeniem.

(...)

Stach Szabłowski

Video

Film

Dla tanatologa użyteczna jest swoista odmiana śmierci przez osoby.

Osobę pierwszą ucieleśnia "ja" umierającego – w tym wypadku ściśle rzecz pojmując nie mówimy przeżywaniu śmierci, lecz dotkliwie rozciągłego w czasie procesu umierania.

Osobę drugą znajdujemy w postaci żałobnika, ale też mordercy - zawsze wtedy, gdy dochodzi do levinasowskiego spotkania twarzą w twarz, do wzięcia odpowiedzialności za śmierć drugiego, do współuczestnictwa w jego umieraniu.

W osobie trzeciej na co dzień utrwala się nasze przyzwyczajenie, że zawsze umierają inni.

Zastanawiam się nad tym, którą z osób przyporządkować Zuzannie ukradkiem obecnej na własnym zainscenizowanym pogrzebie. Domyślam się, że jej gest był dyktowany właśnie chęcią zaburzenia nieodwołalnego i bezlitosnego porządku śmierci.

Najbardziej to zaburzenie udało się w osobie drugiej – bo przecież (bez względu na etyczną ambiwalencję tej sytuacji) nie poinformowani żałobnicy naprawdę przeżył i jej śmierć po to, by równie prawdziwie przeżyć jej zmartwychwstanie.

Nigdy nie byłem przyjazny wobec sztuki dwornej, opłacanej przez kolejne pokolenia filistrów, lubujących się w tym, co oswojone i ładne. Sztuka Zuzanny ku mojej uciesze namiętnie uderza we wszelki ład; artystka kieruje się przede wszystkim imperatywem transgresji. Zuzanna budzi moje współ – czucie (czyli emocjonalne wspólnictwo) w swojej konsekwentnie zaspokajanej potrzebie mierzenia się z odwiecznym ordnungiem wartości: trwałe/ulotne, stałe/zanikające, żywe/martwe. Projektując budynki (trwałe) z jedwabiu czy folii (ulotne); stawiając ludzkie postumenty (stałe) z waty cukrowej (zanikające), idąc w kondukcie za własną trumną Zuzanna wygrywa paradoksy, które z różną siłą wywołują we mnie poczucie dziwności istnienia.

Nie mam żadnych wątpliwości co do tego, że żyjemy w kraju ochlokracji, w którym skołtuniony motłoch ma pretensje do sprawowania rządu dusz. Najbardziej w filisterskim społeczeństwie zawsze dostawało się artystom; wszelki mecenat kulturalny dotykający skarbu państwa jest dla wrogiego tłumu sankcjonowaniem wariackich wybryków mafii darmozjadów. Estetyczny terror skazuje poetę na zrozumialstwo i rymowanie, kompozytora na tonalność i harmonię, artystę zaś na mimetyczne rękodzielnictwo.

Uważam za swój intelektualny obowiązek sprzeciwić się prymitywnemu (w)skazywaniu kozłów ofiarnych wśród artystów ponoszących największe ryzyko twórcze. Zuzannę Janin spotkała krzywda tym boleśniejsza, że jej sztuki nie sponiewierało stado zbydlęconych polityków samoobrony polskich rodzin, ale samo środowisko tak zwanych odbiorców sztuki współczesnej. I nagle stał się cud: jadowici i rozwścieczeni dziennikarze, chcąc unicestwić dzieło Zuzanny jako bezmyślną i wtórną szopkę, sami przyczynili się do powstania swoistego palimpsestu: dopiero zestawienie bluzgów krytycznych z video-zapisem akcji „Widziałam własną śmierć” dopełnia dzieła. I wyjaśnia właściwe intencje artystki: mówi nie tylko o przemijaniu człowieka, lecz jest wyrafinowanym świadectwem przeminięcia krytyki sztuki w Polsce. Zuzanna niejako rozmyślnie przyjmując rolę owcy ofiarnej spenetrowała i bez litości zdiagnozowała zatrważający stan recepcji sztuki współczesnej i kompetencji jej odbiorców.

Krytyk sztuki docieka co było w trumnie. Jakby przeczuwał z niepokojem, że to jego własne truchło.

Wojciech Kuczok, luty 2004