Sztuki piękne

---

 

Skarbniczka naszej archeologji obejmująca średniowiekowe pomniki wojennego budownictwa Polaków, wiadomości do dziejów sztuk pięknych w Polsce, oraz wspomnienia z naszej przeszłości i t. p. przez Ambrożego Grabowskiego, krakowianina, z 39. wizerunkami baszt i bram krakowskich. II. Wiadomości do dziejów sztuk pięknych w Polsce.

 

Czy Oktawian Wolcner budowniczy kościoła ś. Szczepana w Wiedniu, był rodem Krakowianin? - miejscowe źródła żadnego o tem nie dają wyjaśnienia, i wypada przestać na tem, że go sami Niemcy z Krakowa pochodzącym być mienią.

Dotąd większa liczba Architektów naszych złożyć się jeszcze nie dała, i czekać należy aż dłuższem szperaniem w starych pismach, wiadomości się pomnożą. U nas w dawnych wiekach , budowniczemi bywali najczęściej obcy przychodnie , szczególniej z Włoch , których Zygmunt I. wielu sprowadził i do zatrudnień budowniczych używał.

W dawnych czasach nazwa łacińska Architectus, Architector, obszerniejsze miała znaczenie, i pod takową podciągano i magistra ciesielskiego1 , jak to nie raz w dziełku tem spostrzedz będzie można: tak równie jak murator nie zawsze znaczy prostego robotnika murarza. bo tak nazywano i Architektów. - Nakreślę tu początek szeregu budowniczych, których imiona mojemu się poszukiwaniu przedstawiły.

Z krotkiej wzmianki u Długosza (Lib. X. p. 3.) - wiadome jest, że najdawniejszem imieniem budowniczego Polaka jest imie Wacława z Tęczyna, doradzcy w budownictwie Króla Kazimierza W. , któremu on w chwili skonu dokończenie budowy zamku włodzimierskiego zlecił. Prócz tej wiadomości że był duchownym, z nauką architektury obeznanym, nic więcej do nas nie doszło. - W niedostatku jaśniejszych o nim pojęć, powtórzę to co o nim wyrzekł ks. Jan Kołozwarski S. J., Professor retoryki w kollegium ostrogskiem r. 1645., w rękopiśmie pod tyt. Rhetor Polonus &c.2 , który z Poprockiego biorąc o początku herbu, o jakim mowić zamierza , wiąże do tego rozprawianie retoryczne w guście owego czasu. Dzieło to rozpoczyna on rzeczą o herbie Starza (Topór) Tęczyńskich , a rozwodząc się o zaletach i zasługach tej niegdyś znakomitej rodziny, o Wacławie Tęczyńskim tak przemawia : » Stoją przepyszne budynki przodków domu tego , tak z miłości ku Bogu jak i miłej ojczyzny naszej, jako i zasług wiecznej pamięci godnych ku kościołom, misternie wystawione. - Wyniosły się na rumianem Marsa krwawego bojowisku, zbudowane » odważną ręką i rycerskim klejnotem tej familji wspaniałe pałace. - Sławnym był z tej budowniczej nauki wielebny w Chrystusie Panu kapłan . Budował on tym Toporem w domie i w winnicy Pańskiej » rozmaitych nabożeństw gmachy, gdy tak hojną fundacyą zakon albo szpital opatrzył &c. «

Najdawniejsze nazwisko zdaje się Architekta krak., mieści w sobie umowa r. 1474. , zawarta pomiędzy Piotrem Lang i Marcinem Proszka, której osnowa jest taka : » Martin proszka hot bekant, das her Lang petir mit ym hat eyn gedinge gemacht, das er ym sal voran seynen hawse offmawern eyn schilt (facyatę?) in sulcher geschicht und weyse als her gemalt hatte (rysunek albo plan) of eyne tafle. - Za to winien mu dać Piotr Lang 44. grzywny, Marcin zaś oprócz roboty, jeszcze ma dostarczyć do tej budowy wszelkie potrzeby , jako cegłę , kamienie, wapno i t. d.

R. 1526. Za czasów Zygmunta I. żył Jan Salomon Kanonik krak., w budownictwie biegły.

1537. Bartłomiej Florentczyk, budował zamek krak.

1546: Architektowi Janowi Sturm, za reparacyą dachów wieżowych, z kassy miasta wypłacono grzyw. 3. gro. 6.

1552. Marcinowi architektowi za reparacyą ołowianego pokrycia na wielkiej zegarowej wieży dano grzy. 1. gro. 24.

1553. Wspomniany bywa Jacobus Architectus.

1559. Joannes Maria Padovanus, było o nim wyżej p. 78.

1564. Jan Udalryk Frankstein, którego regestra m. Kazimierza zowią Architector noster. Tenże r. 1567. przyjął prawo miejskie krak. i był budowniczym królewskim.

1571. Jan Michałowicz z Urzędowa, został miesczaninem krak. i dał flor. 1. - R. 1575. budował Kaplicę Rożyców w Katrze krak. O nim wyżej p . 77 .

Ks. Albertrandy pisze pag. 115., że za czasów Zygmunta Augusta , żył Rabin Szymon z Gintzburga. Biegłym był w mierniczej i budowniczej sztuce : wiele ksiąg wydał , i razem był przełożonym szkoły i sądów.

1585. Santi, Włoch, trudnił się odbudowaniem pałacyku w Łobzowie, zdaje sie że ten sam o którym było wyżej pomiędzy rzeźbiarzami.

1588. Starowolski Monum. Sarmat. p. 172., przywodzi nagrobek Jana Kuntz z Kleparza, który był architektem Krolów polskich.

1603. toczył się spór o należytość pieniężną w sądzie radzieckim krak., w którym stroną powodną była Anna, olim honesti Adami Rędzina architectoris civis Varschoniensis relicta vidua.

1609. Joannes Treuano S. Reg. Maj. murator, zowią go także Jan murarz królewski. - R. 1624. Janowi murarzowi J.K. Mci, Rajcy krak. posłali na wesele dwa garce wina, kwarta po gro. 16. R. 1635. Król Władysław IV. polecił architektowi swemu Trevianiemu , dozór wystawienia katafalku na obchód żałobny po śmierci Królewica Alexandra. (Listy Wład. IV . Nr. 104 .)

1610 . Janusz Dłuski herbu Ciołek , akademik i budowniczy krak. dał abrys na kaplicę ogrojcową przy archi-katedrze obrządku łacińskiego we Lwowie , a Mina Kamieniarz z Krakowa wykuł w kamieniu całą mękę Pańską, za co wziął flor. 500.

(Pismo Lwowianin r. 1840.)

1620. Budowniczym był Zygmunta III. Matteo Castelli, architetto di S. M. Seren.

. . . . Lewin, apud Ser. Poloniae Regum Sigismundum III. et Vladislaum IV. architectus.

1655. Jan Bapt. Gislenus Rzymianin , budowniczym był Krolów Zygmunta III, Władysł. IV. i Jana Kazimierza.

1680. Stefan Mechoni miesczanin krak., o nim piszą: probitatem vitae et peritiemque architecturae clarus.

1683. Afayta Izydor, Architekt Jana III. O nim pisze Król następujący list:

» Jan III . z Bożej łaski Król &c . - Ślach . Gaudentemu Zacherli Burmistrzowi, Krzyst. Kranzowi Rajcy krak., Sekretarzom i Komissarzom naszym łaskę naszę królewską. - Ślachetni wiernie nam mili! - Uczyniliśmy rzecz nie tylko usui et commoditati poddanych naszych potrzebną , ale tek curiositati ludzi cudzoziemskich wygodną, kiedyśmy w podziemne żup wielickich lochy i wschody kamienne wystawić kazali : na których fabrykę lubośmy tak wiele kosztów łożyli, jak wiele sam urodz. Izydor Afayta architekt nasz potrzebował; iż jednak teraz pretenduje jakoby coś więcej ex proprio spendować miał na przerzeczoną fabrykę, - tedy ugadzając suplice jego, zlecamy to Wiern. W., których dexteritatem, i dobry rozsądek wiadomy Nam i zalecony jest, abyście czas między sobą umowiwszy, i do Wieliczki na godzinę zjechawszy, też wschody kamienne od wierzchu aż do ostatniego stopnia obaczyli, i pro fide et conscientia exacte uważyli , co ta fabryka właśnie kosztuje? - a Nam o tem abyście dali informacią. - Uczynicie to W.W. dla łaski naszej, którą i na ten czas onymże ofiarujemy. - Dan w Lipowcu d. 18. Sierpnia r. 1683. «

1703. Budowniczym w Krakowie był Fontana, którego delegowali Rajcy do odprawienia łącznie z Lonherami rewizyi wieży ratusznej, którą wicher gwałtowny znacznie pochylił.

1761. Adam Ks. Czartoryski Generał ziem podolskich pojął w małżeństwo Elżbietę Flemming , damę wysokiego wykształcenia, której znajomość rysunków budowniczych obcą nie była, jak o tem daje wiadomość ówczesny wiersz, czyli Napis na facyacie w Wołczynie.

Zwiedziwszy dawniej dworskie i rycerskie stany,
W usługach u Monarchów za wiernego miary,
Stanisław Poniatowski z Ciołków urodzony,
Gdy skarbem Litwy rządził i wojskiem korony,
Cnego na dowód ojca dom ten erygował,
Gdzieby z miłej Pogoni fruktu profitował.
Że tak wielkiego męża sumptem ten dom stoi,
Łatwo się w podziwieniu swem każdy ukoi.
To dziw, że architektów Dama zawstydziła,
Gdy nań swoim dowcipem abrys wyraziła. –
Rzadki to kunszt, i biegłość niesłychana w księżnie!
Nie dziw, że i fortece serc zwycięży mężnie.
Rzuciwszy bystrem okiem na widok wspaniały,
A przeto słusznie od niej nad Hektora śmiały
Zwyciężon wódz dwóch buław &c.

17.. Franciszek Placidi . zięć Andrzeja Radwańskiego malarza krak.

Król Zygmunt I. utrzymywał nadwornych murarzy, i w Aktach krak. wspomniani są pod r. 1521. Benedict und Barthosch der Wall, Konigl. Maj. mawrer. - R. 1525. Antonius Italus murator Regius. - R. 1532. może ten sam : Antonius Italus Lapicida.

W dawnych zapisach trudno jest odróżnić budowniczego lub kamieniarza od murarza, gdyż nie raz brano jednych za drugich, a tych ostatnich jako obcych przychodniów, często się napotyka, n. p.

1560. Piotr Włoch murarz mieszkał na Kazimierzu.

1562. Nakazali Rajcy krak., aby Paweł murarz zaprzestał pracować około sklepienia kościoła ś. Ducha, i ustąpił tej roboty Ant. Morosi Włochowi ; a gdyby Paweł już na tę robotę płacę jaką powziął, ma to Konwentowi ś. Ducha zwrocić. (Kanonikom de Saxia.)

Częstokroć przybysze ci do ojczyzny wracali. Santi z Wenecyi , i Sebastyan Włosi , Marcin Cursor Polonus, udają się do Włoch , i biorą od Rajców świadectwo że jadą ex salubri aura.

Piotr Mesak Italus murator, ustanawia pełnomocnikiem swym Alexandra Guczi, muratorem Italum de Florentia.

1563. Lonherowie m. Kazimierza piszą : zmówiliśmy Antoniego Włocha, na posadzenie cegłą strychów w gmachu ratusznym i na wprawienie okien, i wytynkowanie Ratusza wewnątrz i zewnątrz, i ku wychędożeniu wszytkich gmachów, ex flor. 110.

1586. Regestra Lonherów krak. wskazują : Uczyniony jest kontrakt z Baptistą Carauelli, Włochem murarzem z Pinczowa , co ma urobić na szeroką ulicę do Podelwia 12 . okien zamszowanych , i 3. okna do kramów z fensterbankami , do tego 5. odrzwi , za każde okno po zł. 4., a za odrzwia po gro. 70. - (Byłto widocznie kamieniarz.)

W dziele poprzedniem, wykazałem jak przybysze włoskiego pochodzenia wciskali się od najdawniejszych czasów w poczet miesczan krak., i tu prowadzili handle oraz różne zatrudnienia, pomimo iż miejscowi niekoniecznie przyjaznem na nich poglądali okiem , a Seb. Petrycy wala się : »Żadnego wiesczanina ani kupca niemasz Polaka we Włoszech ani w Niemcach. - W Krakowie pełno Włochów, którzy kupce w Sukiennicach i bogatych kramach popsowali. « (Polit. Aryst. Ks. 5. p. 81.)

R. 1528. Król Zygmunt I. przebywał w Wilnie, a przy dworze jego nie brakowało Włochów, którym się tam bardzo przykrzyło. Andrzej Krzycki , w liście do Kanclerza Tomickiego datowanym ex arce mea Poltoniensi d. 17. Aprilis A. 1528. , pisze : Italos omnes nihil aliud quam felicem Cracoviam in ore habere et suspirare: unde credo eos illic non diu mansuros. (St. Gorskiego Epistolarum &c. Tomus X.)

Ambroży Grabowski